Lục Bát là 1 trong 2 thể loại thơ chính tông của Việt Nam. Thơ Lục Bát khác hơn Ngũ Ngôn hoặc Thất Ngôn của Hán văn ở chổ Ngũ Ngôn và Thất Ngôn chỉ có CƯỚC VẬN (vần ở cuối câu), còn Lục Bát có cả CƯỚC VẬN & YÊU VẬN (Vần Yêu còn gọi là vần LƯNG). 

Thơ Lục Bát đã thấm nhuần vào tâm hồn người Việt chúng ta vì đó là thể thơ trong ca dao, đồng dao và các bài ru con. Thơ LB rất giản dị về quy luật, dễ làm nhưng hay hay không thì hoàn toàn tùy thuộc vào người viết, dùng lời hay đễ diễn dạt ý đẹp trong cung điệu êm đềm. 

Thơ LB theo như tên gọi gồm các cặp hai câu có sáu chữ và tám chữ, số câu trong bài không giới hạn. Thông thường thì bắt đầu bằng câu sáu chữ và chấm dứt ở câu tám. Nhưng cũng có khi kết thúc bằng câu sáu để đạt tính cách lơ lửng, hiểu ngầm, hay hầu đạt tính cách đột ngột. 
 

a. Chữ cuối của câu nào cũng là vần Bằng. 
b. Chữ thứ 6 của câu 6 vần với chữ thứ 6 của câu 8 tiếp theo 
c. Chữ thứ 8 của câu 8 vần với chữ thứ 6 của câu 6 tiếp theo 
d. Chữ thứ 6 và thứ 8 của câu tám nên thay đổi, hễ chữ này không dấu thì chữ kia có dấu hyền hay ngược lạị 

(Thí dụ của Nhất Lang) 
ĐÚNG: 
Đêm nay trăng tỏ sao MỜ, 
Đò ngang vĩ tuyến còn CHỜ em QUA 
hay 
Đò ngang vĩ tuyến còn MƠ em VỀ. 

SAI: 
Đêm nay trăng tỏ sao MỜ, 
Đò ngang vĩ tuyến còn CHỜ em VỀ. 
hay 
Đò ngang vĩ tuyến còn MƠ em QUA 

Luật "Nhất Tam Ngũ bất luận, Nhị Tứ Lục phân minh " cũng áp dụng với thơ này, tức là các chữ lẻ bằng hay trắc gì cũng được trong khi chữ chẵn phải đúng luật. 

Thơ Thí dụ 

Khi buồn tôi nghĩ chuyện vui 
khi vui tôi nghĩ vừa thôi kẻo buồn 
đợi người ấy biết yêu đương 
đời tôi cũng đã nửa đường đắng caỵ 

TVB

________________________________________ 

VIỄN KHÁCH 

nửa khuya chợt thức trăng về 
nhìn ra sông núi bốn bề quạnh hiu 
dòng đời mỏi bước cô liêu 
gối đêm trung thổ, đợi chiều thảo nguyên 
nghẹn ngào giọt lệ đỗ quyên 
nỗi đau cố xứ nặng triền sóng xô 
sương gieo ngàn sợi mơ hồ 
thời gian rụng cánh lá khô lạnh lùng. 

Mạc Phương Đình 
3-03-03 

Ngoại lệ: Nhiều khi chữ thứ hai có vần trắc thay vì vần bằng nếu câu sáu có nhịp 3,3 hay câu tám có nhịp 4,4 (Ca dao) 

"Mai CỐT cách, tuyết tinh thần 
Mỗi người một vẻ, mười phân vẹn mười 
...... 
Đau ĐỚN thay phận đàn bà 
..... 
Nguyễn Du 
" 

"Cá không ăn muối cá ươn 
Con CÃI cha mẹ, trăm đường con hư" (Ca dao) 

"Công Cha như núi Thái Sơn 
Nghĩa MẸ như nước trong nguồn chảy ra" (Ca dao) 

2. LỤC BÁT BIẾN THỂ 

x B x T x B(v) 
x x x B(v) x T x B(v) 

Chú ý: Chữ thứ 6 của câu 6 vần với chữ thứ 4 của câu 8 tiếp theo 

Thường thì thể này chỉ có cho ca dao ngắn 2 hoặc 4 câu là nhiều vì không trôi chảỵ 

"Cưới vợ thì cưới liền TAY 
Chớ để lâu NGÀY, lắm kẻ dèm pha" 

"Con thơ tay ẳm tay BỒNG 
Tay dắt mẹ CHỒNG, đầu đội thúng bông" 
(Ca dao) 

3. LỤC BÁT ĐOẠN CÚ 

Trong biến thể này các câu 6,8 được cắt thành từng phần tùy theo ý tưởng, hay ngắt ở các chữ lẻ (3 hay 5). Thể này tương đối mới và chỉ thấy nhiều từ thập niên 60's. 

THÍ DỤ LỤC BÁT ĐOẠN CÚ 

Ngọt ngào trên mắt môi hồng 

Ngồi đây 
trong lặng lẽ này 
Nhẹ nhàng một chiếc lá bay qua thềm 
Tơ trùng lắng giọt sương đêm 
Hồi chuông xứ đạo 
vọng lên cung trầm 
Ngân nga rồi nhỏ, 
nhỏ dần 
Trong đêm tịch mịch thấy gần anh hơn 
Ngẩng đầu 
đón nhận nụ hôn 
Ngọt mềm trên mắt môi hồng, 
anh cho ... 
(Pham Doanh) 

-------------------------------------- 

Ru em theo tiếng dương cầm Chopin 

Ngủ đi! 
Em! 
Giấc ngoan hiền 
Tiếng à ơi 
vọng lên miền 
trung du 
Xoay tròn, 
từng chiếc, 
lá thu 
Bay theo những áng mây mù 
quanh ta 
Mang sầu thương đến trời xa 
Tóc thơm, 
xoã gối lụa là, 
là đây 
Em ơi, ngủ nhé, 
ngủ say! 
Có anh bên cạnh 
những ngày cuối năm 
Anh nằm xuống, 
mắt ngang tầm 
Ru em theo tiếng 
dương cầm 
Chopin. 
(Pham Doanh) 

_________________________________________________ 

Hoàng Hôn Biển Vắng 

Quả cầu lửa, 
Bỏng chân trời, 
Bạc đầu hoa sóng ngàn khơi vỗ bờ. 
Rì rào gió mặn vu vơ, 
Dã tràng se cát xây nhà uyên ương. 
Biển, 
Mênh mông đến muôn trùng, 
Dấu chân trên cát, 
Ngập ngừng, 
Lẻ loi . 
Xõa tung tóc rối bờ vai, 
Hải âu hòa giọng u hoài, 
Cô liêu . 
Hồn chơi vơi với thủy triều, 
Hóa thân bọt biển dập dìu, 
Lênh đênh. 
Tan vào con sóng đầu ghềnh, 
Nghe hiu quạnh, 
Vút lên không, 
Vỡ òa . 

04/2001 

NTT 

___________________________________________ 

ƠN EM ƠN TRỜI 


Đường xa 
Đôi bánh lăn lăn 
Chiếc sên thẳng cứng 
Dùng dằng nghiến răng 

Mưa reo 
Nước chảy 
Phăng phăng 
Anh gò lưng đạp 
Em đằng sau ôm 

Che chung 
Một tấm nhựa còm 
Tình chung 
Hai quả 
Tim ... nhom nhóm lò 

Ơn trời 
Gió lớn sấm to 

Ơn em 
Chịu khó ngồi cho anh đèo 

Chu Hà 
__________________________________________ 

Nếp Gấp Thời Gian 

Tàn xuân 
Hoa rụng bên tường 
Thoảng 
Trong cơn gió 
Còn 
Vương hương nồng 
Tiếng tiêu 
Vọng 
Giữa thinh không 
Âm ba lạc 
Tận 
Mênh mông cõi sầu 
Giòng đời 
Cuốn vội về đâu ? 
Đường hoa xưa 
Đã phai mầu thời gian 
Ngã nào 
Rẽ lối ly tan ? 
Nẻo nào 
Đưa đến 
Địa đàng an nhiên ? 
U hoài 
Trong 
Nỗi niềm riêng 
Hằn sâu 
Nếp gấp 
Ưu phiền qui tâm 
Gọi tên 
Những sớm phù trầm 
Tóc rơi 
Từng sợi 
Lặng câm phận buồn. 

ngamngui 


--------------------------------------------- 

Các điều nên tránh trong thơ nói chung và Lục Bát nói riêng 

- Tránh trùng ngữ: 1 chữ làm vần (khởi vận= vần mở và tùng vận=vần theo) tuyệt đối không được dùng hai lần trong 1 đoạn 4 câu và nên tránh dùng lại ít nhất trong vòng 10 câu, nếu cứ dùng vần cũ tiếp theo kế hoặc vài câu kế đó thì nhạc điệu của bài thơ sẽ bị nhàm chán. 

Thí dụ bài thơ không đạt: 

"Hôm nay tôi thấy tôi buồn 
Tại tôi hay tại cảnh buồn với tôi 
Từ em chối bỏ tình tôi 
Chỉ còn tôi với mình tôi nỗi buồn" 

Bốn câu này dù đúng quy luật bằng trắc và có âm điệu êm tai nhưng dùng chữ "tôi" và "buồn" mỗi chữ 3 lần làm vần nên không phải là thơ hay được, đó là chưa nói đến tổng cộng 7 chữ "tôi". Dĩ nhiên không bắt buộc phải tránh điệp ngữ 1 cách tuyệt đối, có khi điệp ngữ được dùng cố ý để tạo sắc thái của đoạn thơ nhưng càng bớt được càng tốt. 

- Tránh trùng vận: 1 vần nên tránh dùng lại (khởi vận) dù khác chữ ít nhất trong vòng 4 câu (trong vòng 10 thì tốt hơn) , bad example (vần "an" và "ay" bị dùng 
lại): 

"Nước non trùng điệp mây ngàn 
Người ôm một nỗi điêu tàn trong tay 
Mênh mông kỷ niệm về đây 
Ngày xưa hoa bướm ngày nay muộn màng 
Người về quên chuyện thế gian 
Còn chăng là giấc mơ vàng đắm say 

hay là 

"Nước non trùng điệp mây ngàn 
Người ôm một nỗi điêu tàn trong tay 
Mênh mông kỷ niệm về đây 
Chỉ mơ ước được ngày nay xum vầy 
Dù tình xa tít chân mây 
Hỏi người có hiểu tình này gió bay 


Vần "ay" ("ây") dùng liên tiếp 3 lần: "tay", "vầy" và "bay", các chữ "đây", "nay" "mây" và "nay" thì không phạm luật vì phải đi theo (tùng vận) các chữ mở vần (khởi vận") 

Tóm lại để tránh một vần được hay bị dùng lại thì chữ thứ 8 không được cùng vần với chữ thứ 6 của cùng câu 

"Dừng chân trong nỗi hoang mang 
Xuống con thuyền nhỏ về ngang thôn LÀNG" 

Trong câu sau, chữ LÀNG hỏng vì bắt hai câu tiếp theo lại cùng vần "ANG" đã có . 


Trong khi luật tránh trùng ngữ có tính cách tổng quát, luật tránh trùng vận, điệp vận dĩ nhiên không áp dụng cho các thể thơ chỉ có cước vận (vần ở cuối câu) như ngũ ngôn, thất ngô